Duży przewodnik po wyborze noży

Noże – a multifunkcyjne narzędzia ogólnie – są dostępne na rynku w różnych odmianach, wariantach i formach. Jak jednak odnaleźć się w szerokiej ofercie i jak wybrać ten właściwy nóż, który dokładnie będzie odpowiadał Twoim potrzebom? Najpierw musisz sobie odpowiedzieć na pytanie, czego oczekujesz od noża i co jest Twoim priorytetem. Inny nóż kupisz do kuchni do odkostniania, inny jako niezawodny nóż survivalowy, a jeszcze inny jako część podstawowego wyposażenia Twojego ultralekkiego plecaka.

Podstawowy podział noży

Podstawowo dzielimy noże na:

• noże kieszonkowe i składane

• noże z stałą klingą, 

• ewentualnie różne specjały, np. dla ratowników lub do rzeźbienia w drewnie. 

Żaden nóż nie jest całkowicie bez kompromisów podczas wykonywania różnych czynności. Gdyby taki istniał, produkowano by tylko jeden - doskonały i uniwersalny nóż. Dlatego też wielu profesjonalnych i hobbystycznych użytkowników woli mieć kilka noży do różnych celów. Jeśli jednak dobrze określisz, do czego przede wszystkim będziesz potrzebować noża, może wystarczyć ci jeden do wszystkich zajęć na świeżym powietrzu.

Wielu profesjonalistów i amatorów woli mieć więcej noży do różnych celów. Nóż z stałą głownią M200 HT ANV będzie służył jako nóż taktyczny, a także do aktywności na świeżym powietrzu.

Kieszonkowe i składane noże

Kieszonkowe noże są wyposażone w składane ostrze, dzięki czemu są bardzo kompaktowe podczas przenoszenia (nie zajmują tyle miejsca w plecaku lub kieszeni) i jednocześnie nie ma ryzyka przecięcia się nimi w stanie zamkniętym. Takie noże nadają się do podróży i do domu, ponieważ potrafią bez problemu funkcjonować w większości codziennych sytuacji, na które natkniesz się w życiu.

W porównaniu z nożami o stałym ostrzu, noże kieszonkowe mają przynajmniej jedną wadę. Nie mają tak doskonale wyważonego środka ciężkości i ergonomia zazwyczaj nie jest ich mocną stroną. Ponadto mają skomplikowaną konstrukcję, co oznacza również zwiększone prawdopodobieństwo, że prędzej czy później coś się z nimi popsuje – najczęściej z powodu zaniedbań w konserwacji. 

Jest także naprawdę ważne, aby zamykać tylko nóż z idealnie czystym i suchym ostrzem. Niektóre mechaniczne blokady są dziś prawie tak skomplikowane jak mechanizm zegarka. I podobnie skomplikowanie się także naprawiają.

Składane noże są kompaktowe i odpowiednie np. do podróżowania. Nóż Jarosz Wharncliffe KA-BAR powstał we współpracy z doświadczonym nożownikiem Jessem Jaroszem.

Specjalne typy noży składanych

Noże składane można podzielić dalej, przy czym kryterium zazwyczaj jest sposób manipulacji z zabezpieczeniem noża. Specjalnym typem może być motylek, czyli balisong, który najbardziej rozpowszechnił się na Filipinach, a w Polsce jego noszenie i używanie jest dozwolone, w przeciwieństwie do większości krajów zachodnich. Balisongi są przeznaczone przede wszystkim do celów obrony osobistej.

Kolejnym typem noża składnego jest flipper, który można przygotować do użycia za pomocą jednego naciśnięcia. Jest on także odpowiedni do samoobrony, ponieważ w tej roli jest bardzo skuteczny.

Dalej mamy noże z kołkiem na kciuk i hakiem otwierającym, co są mechanizmami łatwymi w obsłudze i jednocześnie bezpiecznymi dla użytkownika. Klasyczne otwieranie jest odpowiednie dla noży, które nie muszą być w gotowości. Do ich otwarcia potrzebne będą dwie ręce, a przydadzą się podczas zwykłych aktywności na świeżym powietrzu.

Zalety składanych noży:

+ bardziej kompaktowe wykonanie

ubezpieczenie zmniejszające ryzyko skaleczenia

+ często lżejsze

odpowiednie do codziennego użytkowania

Minusy:

gorszy środek ciężkości

gorsza ergonomia

bardziej skomplikowana konserwacja

bardziej skomplikowany mechanizm

- wyższa potrzeba dbania o czystość

Noże z stałą klingą

Noże z stałą głownią to sprawdzona klasyka. Są bardziej ergonomiczne i lepiej wyważone niż noże kieszonkowe, a ponadto łatwiejsze do czyszczenia. Z drugiej strony, są nieco cięższe i masywniejsze, co sprawia, że nie są tak kompaktowe. Do bezpiecznego przenoszenia wymagają specjalnego pokrowca, który powinien być szyty na miarę do konkretnego modelu.

Rękojeść takiego noża ogólnie lepiej leży w dłoni i uchwyt jest więc stabilniejszy. Tradycyjni bushcrafterzy nie wyobrażają sobie noża bez stałej głowni. Poradzą sobie bowiem z nimi nawet w trudniejszych aktywnościach, a można je wykorzystać także jako noże myśliwskie lub ogólnie noże do natury i do aktywności survivalowych oraz bushcraftowych. Z takim nożem oprawisz upolowane zwierzę, zbudujesz sobie prowizoryczne schronienie, przetniesz linkę paracord, zmierzysz się z agresywnym napastnikiem lub ukroisz sobie chleb.

Podczas wyboru noża z ostrzem stałym, głównie będziesz zainteresowany długością i kształtem ostrza oraz kształtem rękojeści. Zdecydowana większość noży jest obecnie produkowana z ergonomiczną rękojeścią i uniwersalnym uchwytem zarówno dla praworęcznych, jak i leworęcznych. A potem są specjalne rękojeści dla jednej z tych grup.

Jedną z zalet noża z stałym ostrzem jest stabilniejszy chwyt. Nóż Short od KA-BAR jest np. wyposażony w ergonomiczną rękojeść z powłoką antypoślizgową i obustronną gardą.

Zalety noży z stałą głownią:

+ bardziej ergonomiczna rączka

+ bardziej stabilny chwyt

bardziej wszechstronne możliwości wykorzystania

+ także do bardziej wymagających zadań

Minusy:

- trudniej się przenosi

konieczność przenoszenia w etui

- przy nieostrożnym użyciu większe prawdopodobieństwo skaleczenia

Dalszy podział noży

Istnieją również inne sposoby klasyfikacji noży – noże możemy rozróżniać w zależności od kształtu trzpienia (tzw. tang), w zależności od kształtu ostrza lub w zależności od typu szlifu. Przyjrzyjmy się zatem krótko poszczególnym możliwościom.

Podział noży według kształtu trzonka

Tang, czyli trzpień, to część ostrza, która zazwyczaj jest niewidoczna, ponieważ jest ukryta za rękojeścią. Istnieje tu siedem podstawowych wariantów, przy czym najbardziej niezawodna i trwała jest konstrukcja full tang, ponieważ trzpień sięga do końca rękojeści. Podgrupą full tanga jest wydłużony, tzw. extended tang. Następnie mamy half tang, skeletonized tang, push tang, rat tail tang, stick tang i encapsulated tang. O różnicach między nimi można przeczytać tutaj.

Nóż z stałą głownią wymaga wysokiej jakości futerału transportowego. Model Boss od KA-BAR jest dostarczany w zestawie z wysokiej jakości skórzanym futerałem.

Podział noży według kształtu ostrza

Inną możliwością jest klasyfikacja noży według kształtu ostrza. Podstawowym i najczęściej spotykanym typem jest nóż z ostrzem w kształcie brzuszka, ale możemy również zetknąć się z ostrzem igłowym (włóczniowym) lub ostrzym tanto z charakterystycznie ściętą końcówką. Kształt ostrza to temat sam w sobie, a zalety poszczególnych wariantów często znajdziesz w opisach poszczególnych noży, które oferujemy u nas w Rigadie.

Tylko jedna mała uwaga na ten temat – nawet jeśli ostrze może mieć kształt włóczni, większość noży nie jest przystosowana do rzucania. Jeśli chcesz używać noża jako włóczni lub oszczepu, zaopatrz się w nóż wyraźnie określany jako rzutka. Jest on w przeciwieństwie do innych typów noży wykonany z miększej stali, która lepiej sprężynuje i nie jest tak podatna na złamanie jak stal twardsza, z której wykonane są standardowe noże. Z tego samego powodu nie używaj noża jako łomu lub siekierki.

Podział noży według typu szlifu

Kolejnym rozdziałem jest typ szlifu, czyli sposób, w jaki ostrze noża jest naostrzone. Ponownie mamy tu kilka podstawowych typów, z których niektóre są bardziej powszechne niż inne. Każdy ma nieco inne przeznaczenie. Do najczęściej używanych szlifów należą szlif płaski lub wklęsły, mniej więcej pośrodku znajduje się szlif skandynawski (scandi) lub szabelkowy, natomiast dość rzadkie są szlify jednostronny lub wypukły. Jeśli interesuje cię ten temat, możesz przeczytać więcej o typach szlifów w tym artykule.

Materiał ostrza

Na chwilę zatrzymajmy się jeszcze przy materiale ostrza, którym w zdecydowanej większości przypadków jest stal nierdzewna. Ale znamy też więcej typów stali nierdzewnej i każdy typ nadaje się do czegoś innego. To sprawia, że wybór nie jest tak prosty i jednoznaczny. Stopień "nierdzewności" stali określa zawartość chromu w niej. Im większa zawartość chromu, tym mniejsza skłonność do korozji.

Jednak im wyższa zawartość chromu, tym gorsze właściwości i odporność ostrza. To jest coś za coś. Przy niższej zawartości chromu nóż szybciej rdzewieje, dlatego wymaga dokładniejszej pielęgnacji w zakresie suszenia i czyszczenia, a także ewentualnego naoliwienia ostrza. Stal węglowa ma lepsze właściwości pod względem odporności. I łatwiej z niej wykrzesać iskrę w połączeniu z krzesiwem, co potwierdzi każdy miłośnik survivalowych aktywności.

Dla stali określa się jeszcze stopień twardości HRC, przy czym im wyższa twardość, tym dłużej ostrze zachowuje ostrość i tym lepiej nóż tnie. Jednak wadą jest również wyższa kruchość noża, który ma skłonność do łamania się (patrz wyżej), a poza tym twardszą stal trudniej jest ostrzyć. Twardość i nierdzewność to jednak dwa różne parametry, które są od siebie niezależne. Dlatego możliwe jest spotkanie noża węglowego miękkiego, węglowego twardego, nierdzewnego miękkiego oraz nierdzewnego twardego.

Materiał uchwytu

Nóż możemy wybierać także według materiału rękojeści. Podczas gdy dawniej producenci byli ograniczeni tylko do skóry, metalu i drewna, obecnie mają znacznie szersze możliwości dzięki różnym materiałom plastikowym, a właściwie polimerowym, oraz ich ciągłemu rozwojowi.

Jeśli chodzi o drewno, jest ono wprawdzie piękne i tradycyjne, jednak producenci sięgają po nie coraz rzadziej. Drewno bowiem wiąże wilgoć z powietrza i z tego powodu może się z czasem różnie wyginać. Oczywiście istnieją różne rodzaje obróbki powierzchniowej drewna, które mogą jedynie spowolnić wiązanie wilgoci, ale nigdy go całkowicie nie zatrzymają.

W dzisiejszych czasach dostępny jest szeroki wybór materiałów na okładki. Niektóre modele mają specjalne wykończenie dla łatwiejszej obsługi. Niektóre modele, takie jak Boss od KA-BAR, mają łatwe do wymiany okładki.

Następnie mamy tworzywa sztuczne, które są stosunkowo tanie w produkcji, ale w niektórych przypadkach mogą sprawiać wrażenie taniości. Tworzywa sztuczne są lekkie, więc przy produkcji noża z plastikową rękojeścią trzeba zwrócić uwagę na właściwe umiejscowienie środka ciężkości, a jednocześnie są wodoodporne. Nowoczesne polimery dobrze poradziły sobie z wadami tańszych tworzyw sztucznych, takimi jak śliska powierzchnia. Materiały plastikowe można dobrze formować, dlatego projektowanie i teksturowanie nie mają tutaj praktycznie żadnych ograniczeń.

Czysto gumowe uchwyty zapewniają doskonały chwyt i wodoodporność – w przeciwieństwie do odporności na wpływy mechaniczne, która tutaj nie jest imponująca. Aluminiowe i metalowe uchwyty są bardzo trwałe i zazwyczaj dobrze wyglądają, z drugiej strony mogą się ślizgać i w zimie być zimne w dotyku.

Specjalna kategoria – multitooly z nożami

Możemy spotkać się również ze specjalną kategorią, gdzie nóż jest częścią narzędzia wielofunkcyjnego, czyli multitoola. Taki multitool jest przydatny, jeśli masz konkretne wyobrażenie o tym, jak może być pomocny, i jeśli planujesz pracować nad bardziej wymagającymi, specyficznymi zadaniami w terenie. Możesz również wybrać multitool, który jest skoncentrowany na określony typ aktywności – na przykład kolarstwo, wędkarstwo i podobne. Jeśli zajmujesz się właśnie taką aktywnością, jest niemal pewne, że taki multitool użyjesz przynajmniej od czasu do czasu.

Niektóre multitools mają specjalizowany zestaw narzędzi przeznaczony do różnych aktywności. Multitool od Real Avid jest przeznaczony do konserwacji i regulacji pistoletu.

Miniaturowe narzędzia wielofunkcyjne wygodnie mieszczą się na klucze, potem mamy środkową drogę w postaci kieszonkowych narzędzi wielofunkcyjnych, które są bardziej ergonomiczne i jednocześnie nie są tak ciężkie jak te największe modele, które można z łatwością zabrać na przykład do samochodu. Multitool jednak mają na zintegrowanych nożach znacznie krótsze ostrza niż większość składanych noży i noży z stałym ostrzem. Dlatego mogą posłużyć w sytuacji awaryjnej jako zamiennik noża, ale do większych prac się nie nadają.